Deddfwriaeth Coronafeirws:
Papur briffio i eglwysi Cymru

Gwneir pob ymdrech i sicrhau cywirdeb y wybodaeth hon, ond ni ddylid dibynnu arno at ddibenion cyngor cyfreithiol.

Mae bellach yn gyfreithlon trefnu ail-agor addoldai. O dan Gymal 12 y Rheoliadau diweddaraf, yn sgîl COVID-19 prif ddyletswydd gyfreithiol ychwanegol y ‘person’ (all fod yn gorff, megis cyngor eglwys y plwyf) sy’n gyfrifol am yr adeilad yw:

(a) cymryd pob mesur rhesymol i sicrhau—  
(i) y cynhelir pellter o 2 fetr rhwng unrhyw bersonau yn y fangre (ac eithrio rhwng dau aelod o’r un aelwyd, neu rhwng gofalwr a’r person sy’n cael cymorth gan y gofalwr);
(ii) pan fo’n ofynnol i bersonau aros i fynd i’r fangre, fod pellter o 2 fetr yn cael ei gynnal rhyngddynt (ac eithrio rhwng dau aelod o’r un aelwyd, neu ofalwr a’r person sy’n cael cymorth gan y gofalwr),
(b) cymryd unrhyw fesurau rhesymol eraill at y diben hwnnw, er enghraifft mesurau sy’n cyfyngu ar ryngweithio agos wyneb yn wyneb ac sy’n cynnal hylendid megis—
(i) newid trefn y fangre gan gynnwys lleoliad y dodrefn a’r gweithfannau;
(ii) rheoli’r defnydd o fynedfeydd, tramwyfeydd, grisiau a lifftiau;
(iii) rheoli’r defnydd o gyfleusterau a rennir megis toiledau a cheginau;
(iv) fel arall rheoli’r defnydd o unrhyw ran arall o’r fangre neu fynediad iddi;
(v) gosod rhwystrau neu sgriniau;
(vi) darparu, neu’n ei gwneud yn ofynnol defnyddio, cyfarpar diogelu personol, ac
(c) darparu gwybodaeth i’r rhai sy’n dod i mewn neu’n gweithio yn y fangre ynglŷn â sut i leihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws.
(2A) Mae mesurau y caniateir eu cymryd o dan baragraff (2) at ddibenion lleihau’r risg o ddod i gysylltiad â’r coronafeirws yn y fangre hefyd yn cynnwys—
(a) peidio â gwneud gweithgareddau penodol;
(b) cau rhan o’r fangre.

Wrth gwrs, mae gofynion cyfreithiol eraill – megis iechyd a diogelwch cyffredinol, diogelu plant ac oedolion bregus, diogelu data personol, ac yn y blaen – yn parhau mewn grym hefyd, ac ni ddylid eu hanghofio wrth drefnu ail-agor.

Mae Llywodraeth Cymru, ar y cyd ag eglwysi a chymunedau ffydd eraill, wedi llunio canllawiau ar weithredu’r gofynion cyfreithiol hyn. Mae Cymal 13 yn gosod dyletswydd ar y sawl sy’n gyfrifol am addoldy i roi sylw i’r canllawiau hyn (a chanllawiau eraill y Llywodraeth sy’n berthnasol – gweler isod). Mae’n bwysig, felly, fod y sawl sy’n gyfrifol am addoldy yn darllen y canllawiau hyn yn ofalus.

Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud nad oes angen o Awst 3 cynnal pellter o 2 fetr rhwng unigolion sydd dan 11 oed, na rhwng y plant hynny ac oedolion, ond nid yw’r newid hwnnw wedi ei gynnwys yn y Rheoliadau. Mae’n arbennig o bwysig, felly, wrth drefnu gweithgarwch sy’n cynnwys plant dan 11 oed bod asesiad risg yn cael ei lunio yn tafoli’r mater hwn – yn ogystal â’r ystyriaethau eraill o ran diogelu plant.

Yn achos angladdau a gynhelir dan do, mae yna gyfyngiad cyfreithiol ar y sawl sy’n gallu mynychu, sef o dan Gymal 14(2)(h) y gellir mynychu angladd:     
(i) fel person sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd,        
(ii) os caiff ei wahodd gan berson sy’n gyfrifol am drefnu’r angladd, neu
(iii) fel gofalwr person sy’n mynd i’r angladd.

Mae canllawiau’r Llywodraeth am gynnal angladdau yma, a rhaid rhoi sylw iddynt wrth drefnu angladd. (Dylid nodi bod y canllawiau, er wedi eu cyfeirio at awdurdodau lleol, yn berthnasol i angladdau mewn addoldai hefyd).

Yn achos priodasau a seremonïau partneriaethau sifil (a mae’n rhaid eu cynnal dan do), mae yna gyfyngiad tebyg ar y sawl sy’n gallu mynychu, o dan Gymal 14(2)(g), sef y gellir:
mynd i weinyddiad priodas neu ffurfiad partneriaeth sifil—
(i) fel parti i’r briodas neu’r bartneriaeth sifil,
(ii) os caiff ei wahodd i fynychu, neu
(iii) fel gofalwr person sy’n mynd i’r briodas neu’r bartneriaeth sifil;

Mae’r canllawiau y mae angen rhoi sylw iddynt wrth drefnu priodas neu bartneriaeth sifil yma.

O Awst 7 fe dynnwyd y cyfyngiadau ychwanegol ar ganolfannau cymunedol aml-bwrpas, gan gynnwys defnydd cymunedol addoldai. Yn anffodus, nid yw canllawiau Llywodraeth Cymru ar gyfer adeiladau cymunedol eto wedi eu diweddaru, ond deallwn y byddant yn debyg yn eu hanfod i’r canllawiau ar gyfer addoldai, a dylid defnyddio’r rheiny am y tro yn ganllaw wrth trefnu ail-gychwyn gweithgareddau cymunedol. Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru wedi llunio canllawiau pwrpasol ar gyfer canolfannau cymunedol a all fod yn ddefnyddiol i ddefnydd cymunedol addoldai hefyd.

Mae yna ganllawiau eraill fydd yn berthnasol i rai addoldai:

Y ffordd orau i gwrdd â’r gofynion cyfreithiol yw cynnal asesiad risg sy’n cynnwys o leiaf y materion a restrir yng Nghymal 12 y Rheoliadau (uchod). Mae nifer o enwadau wedi llunio templadau i’r diben hwn. Mae templadau yr Eglwys yng Nghymru (Saesneg yn unig) ac Eglwys Bresbyteraidd Cymru wedi eu llunio ar sail y Rheoliadau sy’n berthnasol yng Nghymru. Bydd angen i eglwysi o enwadau eraill ac eglwysi anenwadol gymhwyso peth o’r cynnwys i’w trefniant llywodraethiant eu hunain.

Tybiwn y bydd pob addoldy am ddefnyddio posteri i roi cyfarwyddiadau i bobl sy’n mynychu’r adeilad. Mae’r Eglwys yng Nghymru ac Undeb Bedyddwyr Cymru wedi cyhoeddi posteri dwyieithog y gellir eu defnyddio i’r perwyl hwnnw.

Mae’r gyfraith yn caniatáu i hyd at 30 o bobl gyfarfod yn yr awyr agored, yn amodol ar gadw pellter corfforol, at unrhyw ddiben. Yn ôl Cymal 14A gall mwy na 30 ymgynnull i’r dibenion canlynol:

(a) gweithio neu ddarparu gwasanaethau gwirfoddol neu elusennol;
(b) pan fo’r person yn athletwr elît, hyfforddi neu gystadlu;
(c) bodloni rhwymedigaeth gyfreithiol;
(d) cael gafael ar wasanaethau cyhoeddus neu gael y gwasanaethau hynny;
(e) cael gafael ar ofal plant neu gymryd rhan mewn gweithgareddau o dan oruchwyliaeth i blant.

Nid oes rheidrwydd dan y Rheoliadau hyn llunio asesiad risg ar gyfer cyfarfod yn yr awyr agored, ond yn achos digwyddiadau a drefnir gan addoldai fe all fod yn ofyniad cyfreithiol i wneud hynny am resymau eraill (e.e. o ran diogelu plant ac oedolion bregus), a mae’n arfer da i wneud hynny pob tro y trefnir gweithgarwch.

Dylai eglwysi sy’n rhan o enwad, yn enwedig lle bo’r enwad yn ymddiriedolwr ar yr adeilad lleol, sicrhau eu bod yn ceisio cyngor eu henwad eu hunain am unrhyw ofynion enwadol perthnasol. Dylid nodi fod canllawiau nifer o enwadau traws-ffiniol yn seiliedig ar y Rheoliadau sy’n gymwys yn Lloegr yn hytrach na’r rhai sy’n gymwys yng Nghymru. Mater i’r enwad unigol yw hyn, a lle bo gwrthdaro rhwng cyngor enwadol a Rheoliadau Cymru dylid trafod hyn o fewn yr enwad perthnasol.

Ymhlith y gwahaniaethau amlycaf rhwng Rheoliadau Lloegr a Chymru mae:

  • Yn Lloegr mae angen gwisgo gorchudd wyneb mewn addoldy (heblaw dan rai amgylchiadau neilltuol); nid yw’n rheidrwydd cyfreithiol i wneud hynny yng Nghymru, er bod rhai enwadau yn gofyn am hynny.
  • Yn Lloegr gellir gostwng y pellter corfforol dan do i hyd at 1 metr os cymerir camau diogelwch ychwanegol; ond yng Nghymru 2 fetr yw’r pellter corfforol y mae’n rhaid gwneud pob ymdrech i’w gadw dan do.
  • Yn Lloegr mae yna gyfyngiad o 30 ar y nifer all fynychu bedydd, priodas neu angladd (oni bai ei fod yn rhan o wasanaeth crefyddol cyhoeddus arall); yng Nghymru fe gyfyngir mynychu priodasau ac angladdau (ond nid gwasanaethau bedydd) i’r sawl a wahoddir – gweler uchod – ond fe bennir yr uchafswm gan bob addoldy yn hytrach na thrwy reoliad.

Mae Eglwys Bresbyteraidd Cymru wedi cyhoeddi gwybodaeth ddefnyddiol am rai o’r gwahaniaethau eraill rhwng Rheoliadau Lloegr a Chymru.

Mae nifer o’r bobl hynny sy’n gyfrifol am addoldai yn bryderus am gydymffurfio â’r Rheoliadau, yn enwedig pan eu bod yn newid yn rheolaidd. Fe all y bydd yn gymorth, felly, darllen canllawiau Llywodraeth Cymru i swyddogion gorfodi, i weld yr hyn y byddan nhw yn chwilio amdano a sut  byddant yn gweithredu wrth sicrhau cydymffurfio â’r gyfraith.

Ambell gwestiwn penodol

Dyma atebion i ambell gwestiwn a ofynnir yn gyson. Byddwn yn ychwanegu at y rhestr hon yn rheolaidd.

Offerynnau a chanu

Ar hyn o bryd, mae canllawiau Llywodraeth Cymru yn argymell na ddylai’r gynulleidfa ganu ac na ddylai offerynnau chwyth gael eu defnyddio dan do. Gall unawdydd ganu y tu ôl i sgrîn briodol os yw hynny yn angenrheidiol i’r gwasaneth. Ar Awst 7 fe ddiweddarwyd y cyngor am ganu organ bîb i ddweud: Dylai’r penderfyniad i ganu organau lle mae angen gwthio aer drwy’r system i’w gweithredu gael ei wneud ar sail asesiad risg a chydymffurfio gyda canllawiau, hylendid dwylo, glanhau a chadw pellter corfforol er enghraifft oddi wrth gweddill y gynulleidfa a pheidio defnyddio cynorthwywr wrth yr organ. Fe’ch cynghorir i ddefnyddio offerynnau amgen megis piano, offerynnau electronig neu recordiadau.
Lle bo’n ddymuniad ystyried defnyddio organ bîb, gellir defnyddio templed asesu risg penodol yr Eglwys yng Nghymru (Saesneg yn unig).

Glanhau’r adeilad

Mae canllawiau Llywodraeth Cymru am addoldai yn cynnwys arweiniad cyffredinol defnyddiol. Mae Iechyd Cyhoeddus Lloegr wedi cynhyrchu arweiniad mwy manwl (Saesneg yn unig) am lanhau cyffredinol ac am lanhau adeilad wedi darganfod fod rhywun â Covid-19 wedi bod yno.

Profi, Olrhain, Diogelu

Nid yw Canllawiau’r Llywodraeth yn argymell cadw rhestr o bawb sy’n mynychu’r oedfa neu weithgarwch oni fod pobl wedi methu â chadw pellter o 2 fetr, er enghraifft rhai sy’n cymryd rhan mewn oedfa priodas neu fedydd. Serch hynny, mae rhai enwadau yn argymell y dylid cadw rhestr felly ar gyfer pob gweithgarwch. Os penderfynir cadw rhestr, rhaid sicrhau cadw at reoliadau diogelu data (GDPR).

Unigolion sy’n bryderus am fynychu

Nid oes unrhyw reidrwydd ar neb i fynychu addoldy am unrhyw bwrpas, a dylid sicrhau gofal bugeiliol priodol o unrhyw sy’n bryderus am hynny.

  1. Fe all y bydd o gymorth i rai defnyddio’r adnodd asesu risg ar gyfer unigolion a luniwyd gan Lywodraeth Cymru. Er iddo gael ei lunio’n bennaf ar gyfer gweithleoedd, mae’n gymwys ar gyfer pawb hyd at 79 mlwydd oed ac yn rhoi amcan o lefel risg yr unigolyn o ran Covid-19. Mae’r Eglwys Ddiwygiedig Unedig wedi llunio offeryn tebyg ar gyfer aelodau cynulleidfaoedd (Saesneg yn unig), yn cynnwys r rhai sydd dros 80. Mae’n defnyddio metric ychydig yn wahanol.
  2. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi adnoddau hawdd eu darllen ar gyfer y cyhoedd yn cynnig arweiniad cyffredinol am gadw’n ddiogel.
  3. Mae Llywodraeth Cymru wedi creu bathodynnau priodol i bobl eu gwisgo er mwyn atgoffa eraill i gadw eu pellter.

Bedydd trochiad

Ni chaniateir bedydd trochiad ar hyn o bryd. Mae Undeb Bedyddwyr Prydain Fawr wedi cyhoeddi canllawiau byr am rai ffyrdd o gynnal bedydd credinwyr (Saesneg yn unig) dan yr amgylchiadau presennol. Argymhellir cynnal asesiad risg penodol cyn mentro trefnu gwasanaeth o’r fath.

Cyfarfodydd llywodraethiant eglwysig

Nid oes bellach rheidrwydd cyfreithiol i weithio neu wirfoddoli gartref oni bai fod hynny yn amhosibl, ond cyngor Llywodraeth Cymru yw i barhau i wneud hynny lle bo’n ymarferol. Serch hynny, mae cynnal cyfarfod llywodraethiant (ar gyfer Cyngor Plwyf, Diaconiaid, Blaenoriaid, ayb) o fewn addoldy neu ganolfan gymunedol bellach yn bosibl, ond bod yr holl reoliadau uchod yn cael eu dilyn a bod yr asesiad risg lleol yn caniatáu. Lle bo rhai o aelodau’r cyfarfod yn oedrannus a/neu yn dioddef iechyd gwael, dylid cymryd hynny i ystyriaeth ddwys wrth lunio’r asesiad risg.

Addoli mewn adeiladau nad ydynt yn perthyn i’r gymuned ffydd

Y sawl sy’n gyfrifol am yr adeilad sy’n gyfrifol am sicrhau cydymffurfiant â’r rheoliadau ac am drefnu asesu’r risg. Dylid, felly, trafod gyda’r awdurdod priodol am sut a phryd y gellid ail-gychwyn addoli.

Gethin Rhys
12.08.2020