Deddfwriaeth ynghylch Coronafeirws

Ar Fawrth 17 fe gyflwynodd Llywodraeth Cymru Reoliadau Diogelu Iechyd (Coronafeirws) (Cymru) 2020 o dan Ddeddf Iechyd y Cyhoedd (Rheoli Clefydau) 1984 a’u cychwyn y diwrnod canlynol. Mae hyn yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru ac ymgynghorwyr Iechyd y Cyhoedd fynnu bod unigolion sydd dan amheuaeth o gario’r coronafeirws, neu sy’n cyrraedd o’r tu allan i Gymru, i gael eu profi a/neu hunan-ynysu neu eu cadw nhw’n gaeth, neu osod cyfyngiadau eraill arnyn nhw. Mae gwrthod cydymffurfio yn drosedd a gellir arestio’r sawl sy’n gwrthod. Gall y sawl sy’n ddarostyngedig i’r cyfyngiadau hyn apelio i lys ynadon. Mae’r pwerau hyn bellach yn weithredol am 28 niwrnod, a wedyn bydd raid iddynt gael eu cadarnhau gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru i aros mewn grym.

Ar Fawrth 21 fe gyflwynodd Llywodraeth Cymru Reoliadau Diogelu Iechyd (Coronafeirws, Cau Busnes) (Cymru) 2020 hefyd dan Ddeddf Iechyd y Cyhoedd 1984, a’u cychwyn ar unwaith. Maent yn rhoi’r grym i Weinidogion Cymru gau am gyfnod o chwe mis fwytai, caffis, bariau, tafarndai, sinemâu, theatrau, clybiau nos, neuaddau bingo, neuaddau cyngerdd, amgueddfeydd ac orielau celf, casinos, siopau betio, sbaon, parlyrau tylino, canolfannau sglefrio dan do a phyllau nofio, campfeydd a chanolfannau hamdden dan do. Mae’n rhaid i’r grymoedd hyn hefyd gael eu cymeradwyo gan y Cynulliad o fewn 28 niwrnod.

Ar Fawrth 19 fe gyflwynodd Llywodraeth y DU, ar ran pedair llywodraeth y DU, y Bil Coronafeirws yn Senedd y DU. Gyda rhai newidiadau, fe gafodd ei basio gan Dŷ’r Cyffredin ar Fawrth 23 a Thŷ’r Arglwyddi ar Fawrth 24 a 25, gan dderbyn Cydsyniad Brenhinol ar Fawrth 25. Mae bellach yn ddeddf. Bydd angen i Senedd y DU adnewyddu’r ddeddfwriaeth bob chwe mis. Fe gytunodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru i Gynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar Fawrth 24. Ni all Senedd Cymru newid y Ddeddf, ac ni fydd ganddi ran ffurfiol yn yr adnewyddu bob chwe mis, ond bydd angen iddi gytuno i’r is-ddeddfwriaeth parthed meysydd datganoledig a wneir yn sgîl y Bil. I’r perwyl hwnnw, bydd Senedd Cymru yn parhau i gwrdd ar ddyddiau Mawrth dros yr wythnosau nesaf, er na fydd Senedd y DU yn cyfarfod eto cyn Ebrill 21.

Mae dogfennau’r Ddeddf yn dangos iddynt gael eu sgrifennu dan bwysau, gyda nifer o fylchau yn y Nodiadau Eglurhaol, yn enwedig ynghylch Cymru. Mae’r Asesiad Effaith fel petai’n cynnwys cyngor y gweision sifil i weinidogion cyn cyhoeddi’r Bil, gan ei fod yn tynnu sylw at nifer o anfanteision y ddeddfwriaeth a fwriedir ac mewn mannau hyd yn oed awgrymu seiliau heriau cyfreithiol i’r hyn a gynigir! Ni chyhoeddwyd Asesiad Effaith ar Gydraddoldeb, ond ar Fawrth 20 fe gyhoeddwyd memorandwm am yr effaith ar hawliau dynol.

Dylid nodi fod nifer o fesurau a ragwelwyd gan Weinidogion y DU a Chymru dros y dyddiau diwethaf heb eu cynnwys yn y Bil. Yn eu plith y mae:

  • Ystwytho gwiriadau DBS ar gyfer gwirfoddolwyr.

Fe all y bydd rhai o’r mesurau hyn yn cael eu gweithredu trwy gytundeb gwirfoddol, trwy is-ddeddfwriaeth neu drwy ddeddfwriaeth ddatganoledig yng Nghymru. Bydd Cytûn yn cadw golwg ar y sefyllfa.

Mae’r Ddeddf yn hir – 358 tudalen. Mae’n anelu at gysondeb ar draws pedair cenedl y DU. Gwelir cymhlethdod y tri setliad datganoledig a’u hymwneud â’i gilydd yn y ddeddf, gydag angen cymalau ar wahân ar gyfer pob cenedl mewn llawer mater. Ond mae’r Ddeddf ei hun yn parchu pob maes datganoledig; gall gweinidogion y DU ond gweithredu mewn meysydd datganoledig gyda chaniatâd Gweinidogion Cymru (ond nid o reidrwydd y Cynulliad Cenedlaethol).

Oherwydd natur yr argyfwng, gellir cychwyn, atal neu ail-weithredu gwahanol rannau o’r Ddeddf gan ddibynnu ar hynt yr haint. O ganlyniad, ni fydd yr holl fesurau o reidrwydd yn weithredol ar yr un pryd.

Mae’r crynodeb canlynol yn canolbwyntio ar y meysydd hynny sy’n debygol o fod o ddiddordeb penodol i’r eglwysi. Nid yw’n gyflwyniad cyflawn ac ni ddylid dibynnu arno at ddibenion cyfreithiol.

Dyma brif ddarpariaethau’r Ddeddf:

Iechyd a gofal cymdeithasol

  1. Galluogi gweithwyr iechyd a gofal cymdeithasol sydd wedi gadael y cofrestri o fewn y 2-3 blynedd ddiwethaf i ail-gofrestru, a sicrhau na fydd effaith ar eu hawliau pensiwn o ganlyniad. Yng Nghymru, mae hyn hefyd yn cynnwys eu galluogi i ail-ddechrau gweithio cyn iddynt dderbyn cadarnhad gan y DBS (ond nid yw llacio gofynion DBS ar gyfer gwirfoddolwyr eraill yn gynwysedig yn y ddeddf hon) a galluogi meddygon teulu i gyflawni dyletswyddau y tu hwnt i’w cylch gwaith arferol.
  2. Cyflwyno Cyfnod Gwirfoddoli Argyfwng am 4 wythnos yn yr 16 wythnos gyntaf, ac yna am 4 wythnos ymhob cyfnod 16 wythnos ddilynol. Bydd hyn yn rhoi’r hawl i bobl gymryd absenoldeb di-dâl o’u gwaith presennol i wirfoddoli mewn cynllun cydnabyddedig i helpu gydag argyfwng coronafeirws. Cynigir eu costau a pheth iawndal (ond nid eu tâl llawn) am bob cyfnod o wirfoddoli. Bydd is-ddeddfwriaeth yn pennu manylion y cynlluniau a’r cyllid. Gellir dod o hyd i gyfleoedd gwirfoddoli yng Nghymru drwy wefan Gwirfoddoli Cymru.
  3. Darparu indemniti trwy’r wladwriaeth ar gyfer pawb sy’n cynnig helpu gyda iechyd a gofal cymdeithasol dan 1 a 2 uchod ac nad ydynt eisoes wedi eu cynnwys mewn cynllun o’r fath.
  4. Caniatáu i awdurdodau lleol leihau faint o ofal cymdeithasol y maent yn ei gynnig i unigolion islaw y lefel yng nghynllun gofal yr unigolyn o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, ond bod y gostyngiad ddim yn amharu ar hawliau dynol yr unigolyn; a gohirio diweddariadau tymhorol cynlluniau gofal unigol. Dyma un o agweddau mwyaf dadleuol y Ddeddf, gyda’r Arglwyddes Tanni Grey-Thompson yn ei disgrifio yn Nhŷ’r Arglwyddi fel “Bil diddymu gofal iechyd a chymdeithasol” Yn wyneb sylw felly, mae’n bwysig i Lywodraeth y DU gyhoeddi canllawiau moesol ar gyfer darparu gofal Cymdeithasol yn ystod y cyfnod hwn.

Marwolaeth a phrofedigaeth

  • Caniatáu cofrestru o bell marwolaethau a marw-enedigaethau, yn hytrach nag yn bersonol, a chan ymgymerwr angladdau yn hytrach na chan berthynas agos i’r ymadawedig. Fe atelir yr angen am lofnod gan ail feddyg cyn amlosgi corff, ac felly hefyd yr angen i’r meddyg fod wedi gweld y claf o fewn yr 14 diwrnod cyn marw.
  • Atal yr angen am gynnal cwest gyda rheithgor pan fo rhywun yn marw o’r coronafeirws.
  • Cyflwyno pwerau eang i reoli cludo, storio neu gwaredu cyrff meirw neu olion dynol eraill pan fo’r trefniadau arferol yn agos at fod yn llawn. Cadarnhaodd Vaughan Gething AC, Gweinidog Iechyd a Gofal Cymdeithasol Cymru, wrth siarad ym Mhwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Cynulliad ar Fawrth 19, y gallai hyn gynnwys atal yn llwyr angladdau a/neu waredu ar bob corff yn unigol. Byddai methu â chydymffurfio yn drosedd. Anogir eglwysi i dynnu sylw pob gweinidog a phawb sy’n gweinyddu mewn angladdau at y darpariaethau hyn (Atodlen 27 i’r Bil).

Diogelwch cenedlaethol

  • Newid y drefn ar gyfer awdurdodi defnyddio’r Ddeddf Pwerau Ymchwilio gan y gwasanaethau diogelwch.

Cyflenwad bwyd

  • Gorfodi pawb sydd ynglŷn â’r gadwyn cyflenwi bwyd i ddarparu gwybodaeth i’r llywodraethau pan ofynnir am hynny er mwyn eu galluogi i gynllunio ar gyfer cyflenwad bwyd di-dor.

Addysg

  1. Rhoi pwerau i weinidogion orfodi meithrinfeydd, ysgolion (gan gynnwys ysgolion preifat), colegau Addysg Bellach a sefydliadau Addysg Uwch (gan gynnwys neuaddau preswyl) aros ar agor neu gau neu newid y gwasanaethau maent yn eu darparu. Eisoes fe ddefnyddiwyd y grymoedd hyn cyn pasio’r ddeddfwriaeth. Ers Mawrth 23, mae ysgolion a meithrinfeydd ar agor dim ond i rai plant bregus ac i blant gweithwyr sy’n hanfodol i’r ymateb i COVID-19. Cynhwysir “staff crefyddol” yn y rhestr o weithwyr hanfodol, ond mae’n bwysig nodi’r cyfyngiad ar hynny (fel yn achos pob categori arall o weithwyr): “Os oes modd gofalu am blentyn yn ddiogel gartref, dylid gwneud hynny a dim ond lle nad oes dewis diogel arall y dylid gwneud darpariaeth mewn ysgolion neu leoliadau eraill.” Yn ymarferol, mae rhai awdurdodau lleol, megis Caerdydd, yn methu â darparu ar gyfer yr holl blant a gynhwysir yn y canllawiau, ac wedi penderfynu blaenoriaethu. Mae awdurdodau lleol hefyd yn trefnu pecynnau bwyd i’w cludo o’r ysgol ar gyfer plant sy’n derbyn prydau ysgol am ddim.

Treth a budd-daliadau

  1. Tynnu’r cyfnod aros 4 diwrnod am dâl salwch statudol (SSP) ac ad-dalu cyflogwyr am gostau talu SSP i’r sawl sydd wedi bod, neu yn, hunan-ynysu oherwydd y coronafeirws.
  2. Caniatáu i Lywodraeth y DU ostwng (ond nid codi) cyfraddau cyfraniadau Yswiriant Cenedlaethol yn ystod blwyddyn dreth 2020-21 trwy reoliadau.

Cau porthladdoedd

  1. Caniatáu i Lywodraeth y DU atal gweithredu gan Border Force mewn porthladdoedd os nad oes digon o staff, ac felly gorfodi’r porthladdoedd hynny i gau.

Rheoli’r haint

  1. Ail-ddatgan y grymoedd sydd eisoes yn Reoliadau Diogelu Iechyd (Coronafeirws) (Cymru) 2020 a’u hymestyn i fwy o swyddogion iechyd y cyhoedd (nid ymgynghorwyr iechyd y cyhoedd yn unig) ac i swyddogion mewnfudo. Cynhwysir y pwerau ar gyfer Cymru yn Atodlen 20 Rhan 4 y Bil.
  2. Ymestyn y pwerau a ddefnyddiwyd eisoes (gweler uchod) i Weinidogion y DU a Chymru atal neu cyfyngu ar ddigwyddiadau neu gynulliadau a chau neu cyfyngu ar ddefnydd mangreoedd. Cynhwysir y pwerau ar gyfer Cymru yn Atodlen 21 Rhan 4 y Bil. Maent yn rhychwantu pob math ar ddigwyddiad, cynulliad a mangre heb eithriadau, yn cynnwys addoldai a chynulliadau crefyddol. Mae’r Bil yn caniatáu i Weinidogion y DU a Chymru dalu iawndal, ond nid yw’n eu gorfodi i wneud hynny.
    Ar Fawrth 23, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru y byddai parciau carafanau, meysydd gwersylla, cyrchfannau twristiaid a mannau hardd poblogaidd yn cau i ymwelwyr.
    Ar Fawrth 25 fe gyhoeddodd Llywodraeth y DU gyfyngiadau llym ar ddefnyddio addoldai, ymysg eraill. Mae hyn yn golygu mai angladdau ar gyfer y teulu agos (neu un ffrind, os nad oes teulu) yn unig a ganiateir o ran addoli. Caniateir hefyd i weinidog ar ei ben/phen ei hun recordio neu we-ddarlledu oedfa o addoldy. Ni chaniateir gweddi breifat mewn addoldy. Gellir cynnal banciau bwyd, darpariaeth i’r digartref a sesiynau rhoi gwaed o fewn y rheolau cyffredinol am gadw pellter, hylendid, ac ati.

Llysoedd a thribiwnlysoedd

  1. Caniatáu i lysoedd a thribiwnlysoedd gynnal mwy o wrandawiadau o bell, yn enwedig lle y gallai cyfranogwyr fod yn cario’r coronafeirws neu yn apelio yn erbyn gorchymyn a wnaed dan y ddeddfwriaeth hon. Yn y rhan fwyaf o achosion, byddai’r cyhoedd yn gallu gwylio’r achosion arlein fel bod gweinyddu cyfiawnder yn parhau yn dryloyw.
  2. Caniatáu i Dribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl Cymru weithredu gyda phanel un aelod neu ddau aelod yn hytrach na phanel tri aelod, a’i alluogi i benderfynu achosion ar sail tystiolaeth ysgrifenedig yn unig.

Etholiadau

  1. Caniatáu i weinidogion y DU ohirio etholiadau Comisiynwyr Heddlu a Throsedd oedd i’w cynnal ar 7 Mai 2020 (a maent eisoes wedi gwneud hynny tan 6 Mai 2021, sy’n golygu y byddant bellach yn cyd-ddigwydd gydag etholiadau nesaf Senedd Cymru).
  2. Caniatáu i Weinidogion Cymru ohirio unrhyw is-etholiadau lleol tan ddyddiad heb fod ar ôl 6 Mai 2021.
  3. Caniatáu i’r Llywydd ohirio unrhyw is-etholiadau i seddi etholaethol Senedd Cymru tan ddyddiad heb fod ar ôl 6 Mai 2021.

Tenantiaethau preswyl a busnes.

  1. Estyn y cyfnod rhybudd y mae angen i landlord ei roi i denant preswyl i dri mis o leiaf. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud ei bod yn bwriadu ymestyn y cyfnod hwn drwy is-ddeddfwriaeth i chwe mis ar y cyfle cyntaf. Bydd hyn yn effeithio ar bob eglwys sy’n gosod eiddo preswyl, gan gynnwys tai clerigion y byddid wedi disgwyl eu hadfeddiannu ar gyfer lletya gweinidog newydd. Bydd hefyd yn effeithio ar weinidogion sydd yn byw mewn mans. persondy, ayb ac sydd ar fin ymddeol, gan na fyddant yn gallu rhoi rhybudd cyflym i’r tenant yn eu heiddo ymddeol i ymadael. Gwelir y manylion llawn yn Atodlen 29 y Ddeddf.

Anogir eglwysi i feddwl yn greadigol am sut i ymdrin â’r sefyllfa hon, e.e. drwy ddefnyddio eiddo gwag arall ar gyfer lletya gweinidogion, hyd yn oed os nad yw o fewn yr ofalaeth gywir neu o’r safon ddisgwyliedig; caniatáu i weinidogion sydd wedi ymddeol aros yn y mans/persondy am y tro (yn wir, bydd raid gadael iddynt wneud hynny am chwe mis o leiaf); gofyn am ddefnyddio eiddo preswyl gwag yn nwylo gweinidogion neu aelodau eglwysig fyddai fel arfer yn llety gwyliau neu ar osod. [Mae yna eisoes bil gerbron Senedd Cymru i wneud y newid hwn yn un parhaol yng Nghymru, ac mae Cytûn yn ceisio cyfarfod â llywodraeth Cymru i rannu gofid yr eglwysi am y newid parhaol hwnnw].

2. Atal landlordiaid ar eiddo busnes hyd at 30 Mehefin 2020 rhag troi tenant allan am fethu talu rhent yn ystod cyfnod yr argyfwng. Gellir ymestyn y cyfnod hwn trwy is-ddeddfwriaeth. Bydd hyn yn effeithio ar bob eglwys sy’n gosod eiddo ar denantiaeth fusnes neu sy’n rhentu eiddo o’r fath ar gyfer ei gweithgarwch.

Cyllid

  • Mae’r Ddeddf yn rhoi awdurdod dilyffethair i weinidogion y DU wario ar fesurau parthed coronafeirws. Nid yw’r Ddeddf yn cymhwyso hyn i’r gweinyddiaethau datganoledig, ac nid oes ganddynt yr un pwerau benthyca ag sydd gan Lywodraeth y DU.

Gethin Rhys
26.03.2020

Papur Briffio Mawrth 18

Ar Fawrth 17 fe gyhoeddodd Llywodraeth y DU, ar ran pedair llywodraeth gwledydd Prydain, grynodeb o ddeddfwriaeth argyfwng a gyhoeddir yn llawn ar Fawrth 19. Gellir gweld y crynodeb yma: https://www.gov.uk/government/publications/coronavirus-bill-what-it-will-do/what-the-coronavirus-bill-will-do (Saesneg yn unig). O ddiddordeb arbennig i eglwysi a chymunedau ffydd eraill fydd y trefniadau newydd parthed y meirw ac angladdau. Fe ddywedodd Julie James, Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol Llywodraeth Cymru, yn Senedd Cymru yddoe y bydd y mesur hefyd yn cynnwys rhywfaint o lacio ar fesurau diogelu plant a phobl fregus, e.e. caniatáu i bobl sy’n gwirfoddoli ddechrau gweithio gyda phobl fregus tra bod eu cais DBS yn cael ei brosesu ond eu bod dan oruchwyliaeth rhywun sydd â gwiriad DBS. Arhoswn i weld y manylion, ac fe gyhoeddir papur briffio llawn gan Cytûn naill ai Mawrth 19 neu Fawrth 20.

Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru (CGGC) yn cyfarfod â Llywodraeth Cymru ar Fawrth 18, a bydd cyfarfod briffio i Gyngor Partneriaeth y Trydydd Sector (gan gynnwys Cytûn ar ran y cymunedau ffydd) ar Fawrth 20.

Mae rhan fwyaf yr eglwysi a chymunedau ffydd bellach wedi cyhoeddi atal eu haddoli a gweithgarwch arall yn wyneb cyfarwyddyd y ddwy Lywodraeth. Gellir gweld cyfarwyddyd Llywodraeth y DU yma: https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults a chyfarwyddyd Llywodraeth Cymru yma: https://llyw.cymru/cyngor-coronafeirws-covid-19 . Er bod y geirio yn wahanol, yr un yw byrdwn y ddau. Er nad yw’r naill na’r llall yn cyfeirio yn benodol at weithgarwch crefyddol, dyma ddywedwyd gan Ysgrifennydd Iechyd y DU, Matthew Hancock, yn Nhŷ’r Cyffredin nos Lun: We have taken advice on how to respond to the crisis, including from our ethics committee, which includes representatives of the major religious faiths. It is true that we include religious groups in our advice about social contact. We have seen from elsewhere in the world how sometimes it is through religious gatherings that the virus can spread so, with the deepest regret and the heaviest of heart, we include faith groups and gatherings of faith within the advice. https://hansard.parliament.uk/Commons/2020-03-16/debates/235689EC-0A18-4488-BFCF-9F012A1A0C1B/Covid-19?highlight=religious#contribution-CFCDD9D0-E31F-427F-8588-7E5251E27D65

Gellir gweld dolenni i gyfarwyddyd y prif grefyddau dros Brydain yma: https://www.interfaith.org.uk/news/faith-communities-and-coronavirus

Mae gan yr Eglwys yng Nghymru gyfrifoldebau cyfreithiol o ran bedyddio, priodi ac angladdau nad ydynt yn berthnasol i enwadau a chrefyddau eraill, ac felly – rhag ofn y daw ymholiadau – byddai’n beth da i arweinyddion a gweinidogion o bob enwad a chymuned fod yn ymwybodol o gyfarwyddyd yr Eglwys yng Nghymru. Gellir ei ddarllen yn llawn yma: https://www.churchinwales.org.uk/documents/759/Covid_19_Guidance_17_March_2020.pdf (dwyieithog)

O ran enwadau eraill â’u pencadlysoedd yng Nghymru, gellir gweld cyfarwyddyd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg yma: http://annibynwyr.cymru/ (cliciwch ar ‘Newyddion diweddaraf’); Eglwys Bresbyteraidd Cymru: https://www.ebcpcw.cymru/cy/coronafeirws/; ac Undeb Bedyddwyr Cymru yma: http://www.buw.org.uk/170320-cyngor-coronafeirws-covid-19/  Mae’r dolenni hyn yn gywir am 11.00 ar Fawrth 18; dichon y bydd cyfarwyddyd newydd eto cyn bo hir.

Fe gyhoeddodd Llywodraeth y DU nos Fawrth becyn ychwanegol o gymorth i fusnesau, a mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cyhoeddi rhai mesurau. Gellir gweld arweiniad hylaw i’r cyfan ar dudalen Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru – https://www.gov.uk/guidance/coronavirus-covid-19-information-for-individuals-and-businesses-in-wales.cy  Nid oes cyfeiriad penodol yn y cyhoeddiadau hyn at elusennau (ond fe fyddai’n werth i fusnesau elusennol, megis caffis cymunedol a gynhelir gan grwpiau crefyddol, holi). Fe ddisgwylir cyhoeddiadau pellach dros y diwrnodau nesaf.